Η ζωγραφική αναγνωρίζεται ως τρόπος έκφρασης των παιδιών και έχει συνδεθεί με την αποτύπωση της προσωπικότητας και των συναισθημάτων τους. Στο συμβολικό περιεχόμενο των αυθόρμητων εικαστικών εκφράσεων των παιδιών είναι σημαντικό να παρατηρηθούν και κάποια δομικά στοιχεία, όπως οι γραμμές, το σχήμα, το χρώμα, το μέγεθος και η συνολική οργάνωση του σχεδίου.

Εξελικτικά Στάδια της Παιδικής Ζωγραφιάς

Πρώτο Στάδιο (1- 4 ετών)

Στο πρώτο υποστάδιο, 1-2 ετών, το παιδί ανακαλύπτει το αποτύπωμα της κίνησής του πάνω σε επιφάνειες. Ο καρπός του χεριού δεν έχει ακόμη ευκαμψία και συνήθως αποτυπώνει γραμμές χωρίς κάποιο στόχο. Στα 2 έτη το παιδί αποκτά τον έλεγχο της κατασκευής με επαναληπτικές κινήσεις και γραμμές με ποικίλες κατευθύνσεις, σχεδίαση κύκλου -ακόμα και προσπάθεια αντιγραφής ενός σχήματος. Στα 3 έτη, η ευκαμψία στα δάχτυλα βελτιώνεται και η φαντασία εκδηλώνεται. Πλέον, οι γραμμές αρχίζουν να έχουν ένα νόημα, καθώς αντικατοπτρίζουν οικεία αντικείμενα ή βιώματα από το περιβάλλον του.

Προπαραστατικό στάδιο (4-7 ετών)

Το παιδί εξελίσσεται στην τέχνη της ζωγραφικής, σχεδιάζοντας αντικείμενα ή ανθρώπους. Παρατηρείται συχνά η συγκέντρωση της προσοχής σε ένα από τα σύμβολα του σχεδίου (π.χ. ζώο) παραμελώντας άλλα, τα οποία δεν του φαίνονται και τόσο ενδιαφέροντα (π.χ. άνθρωπος). Μπορεί τα σχέδια σε αυτήν την ηλικία να μην είναι ρεαλιστικές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας, σίγουρα όμως είναι ξεκάθαρες, αυθεντικές εκδηλώσεις οπτικών ερεθισμάτων.

Σχηματικό στάδιο (7-9 ετών)

Τα απλά αφηρημένα σχέδια εξελίσσονται σε πιο σύνθετα, με τα αντικείμενα να έχουν περισσότερες λεπτομέρειες, με μεγαλύτερη οργάνωση. Τα σύμβολα των σχεδίων γίνονται πιο σύνθετα. Η γνωστική αντίληψη βελτιώνεται και αποτυπώνεται στο χαρτί με πιο ρεαλιστικές αποστάσεις και σωστά μεγέθη, που προσαρμόζονται στις συμβάσεις της οπτικής αναπαράστασης.

Τέταρτο στάδιο (9-12 ετών)

Σε αυτό το στάδιο  κάνει την εμφάνιση του ο ρεαλισμός και τα αντικείμενα ζωγραφίζονται πιο μικρά, χωρίς τόσο μεγάλη παραποίηση. Η κοινωνικοποίηση του παιδιού αποτυπώνεται σε μορφή ρεαλισμού στο χαρτί.

Ψευδονατουραλιστικό στάδιο (12-14 ετών)

Ο νεαρός έφηβος, έχοντας κατακτήσει τον ρεαλισμό, αποτυπώνει δράση -π.χ. μορφασμούς μέσα από τα πρόσωπα ή αντικείμενα. Τα σχήματα αποκτούν πλέον μια κανονικότητα και παύει πλέον να υφίστανται η τυχαία ζωγραφιά. Τα παιδιά μέσα από τα σχέδια τους προβάλλουν τα δικά τους μηνύματα.

Έκτο στάδιο (14-17 χρονών)

Το τελευταίο στάδιο είναι η περίοδος της απόφασης ,όπου αν δεν δοθούν επιπλέον οδηγίες, η ανάπτυξη του σχεδίου δεν προχωρά παραπέρα και επικρατούν τα στοιχεία που εμφανίστηκαν στο πέμπτο στάδιο.

Το Συναισθηματικό Περιεχόμενο της Ζωγραφικής των Παιδιών

Μέσα από τα σχήματα που ζωγραφίζει το παιδί αποκαλύπτονται τα συναισθήματα του, όπως και  η προσωπικότητα του. Οι καμπύλες γραμμές αποκαλύπτουν μια επιθυμία για επικοινωνία με τους συνομηλίκους του, καθώς και έναν ενθουσιώδη και ανοιχτό χαρακτήρα.Η γωνία, αν συνδυάζεται, από θυμωμένες και έντονες κινήσεις αποκαλύπτει την ένταση που αισθάνεται το παιδί, καθώς και την ανάγκη του για απεριόριστη φροντίδα.

Όσον αφορά τα χρώματα τα οποία συνηθίζει να χρησιμοποιεί το παιδί και εκείνα αποκαλύπτουν τον συναισθηματικό του κόσμο. Το μπλε χρώμα φανερώνει ηρεμία, γαλήνη, συνεννόηση, ανάγκη για χαλάρωση και επιφυλακτικότητα. Το παιδί που χρησιμοποιεί αυτό το χρώμα είναι πολύ πιθανό να έχει ισχυρό αυτοέλεγχο των συναισθημάτων και ήρεμο χαρακτήρα. Ενώ, το μαύρο χρώμα φανερώνει αγωνία, φόβο, επιφυλακτικότητα, πόνο, μελαγχολία και αυστηρότητα. Το κόκκινο θεωρείται το χρώμα που αντιπροσωπεύει τα πιο έντονα συναισθήματα, εκφράζει επιθετικότητα, θυμό και συσχετίζεται με θέματα ζωτικής σημασίας, αρνητικά και έντονα συναισθήματα ή κίνδυνο. Το κόκκινο επίσης αποδίδει και το πάθος, την αγάπη και την εκφραστικότητα. Το καθαρό κίτρινο συνδέεται γενικά με την ενέργεια, με το φως και με τα θετικά συναισθήματα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η χρήση του χρώματος εξαρτάται από το συγκεκριμένο επίπεδο ανάπτυξης του παιδιού.

Η παιδική ζωγραφιά μπορεί να χρησιμεύσει και ως εργαλείο αξιολόγησης της προσωπικότητας, όπως επίσης και ο τρόπος γραφής όχι μόνο παιδιών, αλλά και ενηλίκων. Παράδειγμα, οι τολμηρές πινελιές μπορεί να είναι ένα σημάδι άγχους ή θυμού, ενώ τα πιο απαλά σημάδια υποδηλώνουν μια πιο ήπια προσωπικότητα.

Εάν και εφόσον ένας γονιός σκοπεύει να ανακαλύψει το νόημα που κρύβεται πίσω από τις ζωγραφιές του/ων παιδιού/παιδιών του, είναι απαραίτητο να συμβουλευτεί έναν ειδικό επαγγελματία, ο οποίος θα λάβει υπόψη το αναπτυξιακό, το γνωστικό και το συναισθηματικό επίπεδο του παιδιού καθώς και τους περιβαλλοντικούς και οικογενειακούς παράγοντες. Όλες αυτές οι απόψεις θα βοηθήσουν τον επαγγελματία να ανταποκριθεί καλύτερα και να κατανοήσει το μήνυμα που θέλει να δώσει το παιδί μέσα από την ζωγραφιά του.

Μυρτώ Αλατζάκη
Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια